TMMOB Mimarlar Odası Antalya Şubesi tarafından 2–4 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da gerçekleştirilen 5. Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu, “Eko-Bütünlük: COP31’e Doğru – İklim, Miras ve Toplulukların Geleceği” temasıyla; akademisyenleri, mimarları, şehir plancılarını, mühendisleri, yerel yönetimleri, meslek örgütlerini, öğrencileri ve farklı disiplinlerden uzmanları bir araya getirdi.
Sempozyuma giden süreçte düzenlenen “Değişen
İklim, Değişen Yaşam Çevreleri” başlıklı ilk panelde iklim krizinin Türkiye
ve Akdeniz üzerindeki etkileri; iklim politikaları, kentler, yapılı çevre ve
mesleki sorumluluklar üzerinden ele alındı.
“Geçmişin Bilgisiyle Geleceği
Tasarlamak” başlıklı
ikinci panelde ise mimari miras, geleneksel yapım bilgisi, iklim uyumu, enerji
etkin iyileştirme, yerel malzeme, topografya, gündelik yaşam ve çağdaş mimarlık
arasındaki ilişkiler tartışılmış; geçmişten devraldığımız bilgi birikiminin
günümüz koşullarında nasıl yeniden yorumlanabileceği üzerinde duruldu.
Panel serisiyle oluşan düşünsel birikim;
sempozyum süresince gerçekleştirilen davetli konuşmalar, bilimsel bildiri
oturumları ve “Yeşil Dönüşümün Yerelden İnşası” başlıklı yerel
yönetimler özel oturumu ile geliştirilmiş; iklim, miras ve toplulukların
geleceğine ilişkin ortak değerlendirmeler ortaya konuldu.
Sempozyum boyunca yapılan tartışmalar, Eko-Bütünlük
yaklaşımının mimarlık ve planlamada ihtiyaç duyulan bütüncül bakışı ifade
ettiğini göstermiştir. İnsan, doğa, yapı, kent, kültür, teknoloji ve
topluluklar aynı yaşam sisteminin birbirine bağlı bileşenleridir. Geleceğin
yaşam çevreleri; çevresel, toplumsal, kültürel ve ekonomik ilişkilerin birlikte
değerlendirildiği bir anlayışla ele alınmalıdır.
İklim krizi geleceğe ilişkin uzak bir
senaryo olmaktan çıkmıştır. Aşırı sıcaklıklar, kuraklık, su kaynakları
üzerindeki baskılar, orman yangınları, taşkınlar, aşırı hava olayları, kıyı
riskleri ve ekosistem kayıpları kentleri ve yaşam çevrelerini bugünden
dönüştürmektedir.
Akdeniz Havzası ve Antalya; kıyıları,
tarım alanları, turizm yoğunluğu, hızlı kentleşmesi, doğal ve kültürel mirası
ve artan kaynak talebi nedeniyle bu etkilerin birlikte değerlendirilmesi
gereken önemli coğrafyalardan biridir.
Bu çerçevede, sempozyumda öne çıkan
ortak değerlendirme, sonuç ve öneriler aşağıdaki temel başlıklar altında bir
araya getirildi.
1.Kentlerin, yapıların ve kültürel
mirasın mevcut ve gelecekteki iklim koşullarına hazırlanması temel bir planlama
ve tasarım sorumluluğudur. Aşırı sıcaklık, kuraklık, yangın, taşkın, kıyı
riskleri ve su güvenliği; planlama, projelendirme, ruhsatlandırma, koruma ve
yapı üretim süreçlerinin doğrudan girdileri haline getirilmelidir.
İklim senaryoları gelecekteki koşulları
da kapsamalı; yapıların ve kentlerin karşılaşacağı sıcaklık, soğutma, su ve
afet koşulları tasarım ve müdahale kararlarında dikkate alınmalıdır.
2. Planlama kararlarında ekolojik taşıma
kapasitesi, koruma–gelişme dengesi ve doğal sistemlerin sürekliliği esas
alınmalıdır.
Yeni yapılaşma, yoğunluk ve gelişme
alanlarına ilişkin kararlar; havza ölçeğindeki su bütçesi, altyapı kapasitesi,
tarım alanları, ormanlar, sulak alanlar, kıyılar, ekolojik koridorlar ve iklim
riskleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Planlama kararları kısa dönemli ve
parsel ölçeğindeki talepler üzerinden şekillenmemeli; kent bütünü, üst ölçekli
plan kararları, doğal eşikler, mevcut altyapı, nüfus, kaynak kapasitesi ve kamu
yararı gözetilmelidir. Mevcut kent dokusunun iyileştirilmesi, atıl veya düşük
performanslı alanların yeniden değerlendirilmesi ve altyapısı bulunan alanların
daha etkin kullanılması, yeni doğal ve tarımsal alanların yapılaşmaya
açılmasından önce ele alınmalıdır.
Ekolojik kayıpların sonradan teknik ve
mali yatırımlarla bütünüyle giderilemeyeceği kabul edilmeli; doğa temelli
çözümler, geçirgen yüzeyler, kent ağaçları, yeşil koridorlar, su basar alanlar,
gölgeleme sistemleri ve kesintisiz yeşil alan ağları planlama ve kentsel
tasarımın temel bileşenleri haline getirilmelidir.
Tarım toprakları, ormanlar, sulak
alanlar, kıyılar, su kaynakları ve ekolojik koridorların sürekliliği korunmalı;
ekosistemlerin su düzenleme, serinletme, karbon tutma ve taşkın azaltma
işlevleri dikkate alınmalıdır. Antalya’da turizm, tarım, kentleşme ve nüfusun
aynı doğal kaynaklar üzerindeki toplam ve mevsimsel baskısı gözetilmeli; su ve
ekosistem güvenliği kentin gelişme kararlarının temel ölçütlerinden biri
olmalıdır.
3. İklime uyum, planlama ve yapı
mevzuatında bağlayıcı bir yükümlülük haline getirilmelidir.
Türkiye’de imar, yapılaşma ve yapı
üretim süreçleri büyük ölçüde ülke genelinde geçerli ortak mevzuat, yönetmelik
ve teknik standartlar üzerinden yürütülmektedir. Yerel ve bölgesel farklılıklar
imar planları, plan notları ve bazı özel düzenlemeler aracılığıyla kısmen ele
alınmakla birlikte; iklim bölgeleri, yerel ekolojik koşullar, doğal kaynak
kapasitesi ve bölgesel çevresel veriler tasarım ve yapılaşma kararlarına
yeterince sistematik ve bağlayıcı biçimde yansımamaktadır.
Sürdürülebilir tasarım, enerji
verimliliği ve çevresel performans bugün bazı yapılarda sertifikasyon
sistemleri, teşvikler ve gönüllü uygulamalarla desteklenmektedir. Bu araçlar
yaygınlaştırılmalı; ancak iklime uyum temel bir asgari performans koşulu olarak
mevzuatın zorunlu hükümleri arasına alınmalıdır.
Bölgesel iklim koşullarına göre
aşağıdaki ölçütlerin planlama, projelendirme, ruhsatlandırma ve uygulama
süreçlerinde bağlayıcı hale getirilmesi gerekmektedir:
• yapı yönlenmesi, gölgeleme, güneş
kontrolü, doğal havalandırma ve hava hareketinin sürekliliği;
• yapı kabuğunun iklime uygun
performansı, cephe açıklıkları ile açık ve yarı açık mekânların düzenlenmesi;
• yağmur suyu hasadı, gri su kullanımı,
su verimliliği, geçirgen yüzeyler, peyzaj ve ağaçlandırma;
• kentsel ısı adasının azaltılması ile
aşırı sıcaklık, taşkın, kuraklık, yangın ve kıyı risklerine yönelik önlemler;
• çatı ve cephe yüzeylerinin renk, güneş
ışınımını yansıtma ve ısı tutma özelliklerinin yerel iklim koşullarına göre
belirlenmesi;
• yerel veya yakın çevreden temin
edilebilen, taşıma kaynaklı çevresel yükü düşük, enerji ve kaynak verimliliğini
destekleyen malzemelerin tercih edilmesi;
• malzeme seçiminde gömülü karbon,
üretim enerjisi, taşıma mesafesi, kullanım ömrü, bakım gereksinimi ve kullanım
sonrası yeniden değerlendirme olanaklarının gözetilmesi.
Türkiye’nin farklı iklim ve coğrafya
bölgelerinde aynı yapılaşma ve tasarım kabullerinin uygulanması yerine; yerel
iklim verilerine, topoğrafyaya, su kaynaklarına, malzeme olanaklarına ve
geleneksel yapı bilgisinin sunduğu deneyime dayalı farklılaşmış kriterler
geliştirilmelidir.
Bölgesel plan notları bu farklılaşmaya
katkı sağlayan önemli araçlardır. Bununla birlikte ulusal mevzuatta asgari ve
zorunlu iklim uyum kriterleri tanımlanmalı; bu temel çerçeve bölgesel ve yerel
özelliklere göre geliştirilmelidir. Sertifikasyon sistemleri ve teşvik
mekanizmaları ise bu asgari koşulların üzerine çıkan yüksek çevresel
performanslı projeleri desteklemelidir.
Düzenlemelerin uygulamada karşılık
bulabilmesi için denetim mekanizmaları güçlendirilmeli; yerel yönetimlerin,
üniversitelerin, meslek odalarının ve ilgili uzmanlık alanlarının bölgesel
kriterlerin oluşturulması, uygulanması, izlenmesi ve güncellenmesi süreçlerine
etkin katılımı sağlanmalıdır.
4. Su, enerji ve kaynak verimliliği
ölçülebilir ve izlenebilir hale getirilmelidir.
Yağmur suyu hasadı, gri su ve arıtılmış
atık suyun yeniden kullanımı, düşük su tüketimli peyzaj, pasif iklimlendirme,
doğal havalandırma, gölgeleme, yenilenebilir enerji ve yüksek performanslı yapı
sistemleri yaygınlaştırılmalıdır.
Yapıların enerji, su, karbon ve atık
performansları kullanım döneminde izlenmeli; hedefler ölçülebilir ve
doğrulanabilir veriler üzerinden değerlendirilmelidir.
Yeşil finansman ve teşvik mekanizmaları
doğrulanabilir çevresel kazanımlar ve yaşam döngüsü maliyetleriyle
ilişkilendirilmelidir.
5. Yere özgü tasarım ve geçmişin bilgisi
birlikte değerlendirilmelidir.
Ekolojik mimarlığın temelinde yapının
bulunduğu yeri anlamak vardır. Topografya, mevcut yapı dokusu, bitki örtüsü,
iklim, malzeme olanakları, su, manzara, kamusal yaşam, komşuluk ilişkileri ve
insanların gündelik kullanım biçimleri tasarım kararlarının başlangıç verileri
olmalıdır.
Geleneksel mimarinin iklim, topoğrafya,
güneş, rüzgâr, su, malzeme ve yaşam biçimiyle kurduğu ilişki güncel mimarlık
açısından aktif bir tasarım kaynağı olarak değerlendirilmelidir. Avlu, sofa,
yarı açık mekânlar, gölgeleme, doğal havalandırma, yapı yönlenmesi, kalın
duvarlar, saçaklar, yerel malzemeler ve geleneksel su yönetimi gibi ilkeler
ortaya çıktıkları koşullarla birlikte okunmalıdır.
Geçmişin biçimlerini tekrarlamak yerine,
bu biçimleri ortaya çıkaran iklim bilgisini, malzeme kültürünü, ustalığı ve
yaşam biçimini anlamak; bu birikimi çağdaş bilim, teknoloji ve ihtiyaçlarla
yeniden yorumlamak gerekmektedir. Yerel bilgi biçimsel bir üslup olarak değil,
yerin olanaklarını ve sınırlarını okuma yöntemi olarak ele alınmalıdır.
6. Yapı sektöründe yaşam döngüsü ve
döngüsellik yaklaşımı temel alınmalıdır.
Yapıların çevresel etkileri; hammaddenin
elde edilmesinden üretime, taşımadan yapım sürecine, kullanımdan bakım ve
yenilemeye, sökümden yeniden kullanıma kadar bütün yaşam döngüsü üzerinden
değerlendirilmelidir.
İşletme kaynaklı enerji tüketimiyle
birlikte gömülü karbon da tasarım kararlarında hesaba katılmalıdır.
Mevcut yapı stokunun iyileştirilmesi,
uyarlanarak yeniden kullanılması, sökülebilir sistemlerin geliştirilmesi, yapı
bileşenlerinin tekrar kullanımı ve malzemelerin döngüye kazandırılması
desteklenmelidir.
7. Yerel, doğal ve biyotabanlı
malzemelerin kullanımı bilimsel performans ölçütleriyle geliştirilmelidir.
Taş, ahşap, kerpiç, alker ve diğer doğal
veya biyotabanlı yapı malzemelerinin çevresel potansiyeli bilimsel yöntemlerle
araştırılmalıdır.
Bu malzemelerin yangın dayanımı, termal
ve mekanik performansı, nem ve su davranışı, bakım gereksinimleri, taşıyıcı
sistem ve işçilikle ilişkisi ile yaşam döngüsü etkileri bütüncül olarak
değerlendirilmelidir.
Yerel malzeme bilgisi ve ustalık kültürü
kayıt altına alınmalı; deneysel çalışmalar, akademik araştırmalar ve
uygulamalarla güncel mimarlık pratiğine aktarılmalıdır.
8. Kültürel miras iklim uyumu, kullanım,
bakım ve enerji etkinliğiyle birlikte korunmalıdır.
Tarihî yapılar, geleneksel yerleşimler
ve kültürel peyzajlar; toplumsal belleği, yerel üretimi, ustalığı, peyzajı ve
yaşam kültürünü taşımaktadır. Koruma kararları; yapının iklimle nasıl
çalıştığını, malzeme davranışını, suyla ilişkisini, doğal havalandırmasını,
gölgelenmesini, çevre dokusunu ve kullanım biçimini anlamaya dayanmalıdır.
Kaleiçi, Akseki ve Elmalı gibi
örneklerin gösterdiği üzere; özgün malzemeye uygun onarım, suyun yapıdan doğru
uzaklaştırılması, düzenli bakım, kullanımın devamlılığı ve yapının bahçesi,
yolu ve komşu dokuyla birlikte ele alınması önem taşımaktadır.
Tarihî veya geleneksel yapılarda enerji
performansını iyileştirmeden önce yapının mevcut koşullarda nasıl çalıştığı
anlaşılmalı; pencere değişikliği, yalıtım veya mekanik sistem eklenmesi gibi
müdahaleler özgün malzeme, doğal havalandırma, nem davranışı, iç ortam konforu
ve miras değeri üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Müdahale seçenekleri ölçüm, modelleme ve
karşılaştırmalı analizlerle sınanmalı; uygulama sonrasında performans
izlenmelidir. Koruma; belgelemeyle başlayan, doğru kullanım, bakım, izleme ve
uygun müdahaleyle devam eden süreklilik taşıyan bir süreç olarak görülmelidir.
9. Ekolojik dönüşüm toplumsal ve
mekânsal adalet temelinde yürütülmelidir.
İklim krizinin etkileri toplumun farklı
kesimlerinde farklı düzeylerde yaşanmaktadır. Çocuklar, yaşlılar, düşük gelir
grupları ve diğer kırılgan toplulukların aşırı sıcaklık, enerji maliyetleri,
afetler ve kamusal mekâna erişim açısından karşı karşıya kaldıkları riskler
dikkate alınmalıdır.
Kamusal alanlar güvenli, erişilebilir,
gölgeli, iklim konforu yüksek ve kapsayıcı biçimde tasarlanmalıdır. Ortak yaşam
modellerinde kaynakların yanında bakım ve sorumluluğun da adil paylaşılması
sağlanmalı; kentlilerin karar süreçlerine katılımı güçlendirilmelidir.
10. Dijital teknolojiler ekolojik
dönüşümü destekleyen araçlar olarak kullanılmalıdır.
BIM, HBIM, dijital ikizler, yapay zekâ,
fotogrametri, LIDAR ve veri tabanlı karar destek sistemleri; tasarım, enerji
yönetimi, kültürel mirasın belgelenmesi, yapı yaşam döngüsü ve kent yönetimi
açısından önemli olanaklar sunmaktadır.
Bu araçların kullanımı veri kalitesi,
doğrulanabilirlik, şeffaflık, erişilebilirlik ve kamu yararı ölçütleriyle
birlikte değerlendirilmelidir. Teknolojinin değeri, daha yaşanabilir, dirençli
ve kaynak verimli çevreler üretmeye sağladığı katkıyla ölçülmelidir.
11. Mimarlık eğitimi ve meslek pratiği
iklime duyarlı tasarımı merkeze almalıdır.
Yapı fiziği, çevre kontrolü, koruma,
enerji, su ve iklim bilgilerinin tasarım stüdyolarıyla bütünleşmesi
güçlendirilmelidir.
Saha çalışmaları, rölöve, yerinde ölçüm,
malzeme incelemesi ve yerel halk ile ustalardan öğrenme süreçleri mimarlık
eğitiminin önemli araçlarıdır. Öğrencilerin yapıyı ve çevreyi doğrudan
gözlemlemesi; malzemenin nasıl yaşlandığını, yapım detaylarının nasıl
çalıştığını ve mimari kararların gündelik hayatla nasıl ilişkilendiğini
anlamalarına katkı sağlamaktadır.
Meslek pratiğinde hız ve üretim
baskısının tasarım için gerekli araştırma ve düşünme süresini ortadan
kaldırmasına izin verilmemelidir.
12. Ekolojik dönüşüm kalıcı ve
kurumsallaşmış bir iş birliği gerektirir.
Merkezi yönetim, yerel yönetimler,
üniversiteler, meslek odaları, sivil toplum kuruluşları, finans kuruluşları,
yatırımcılar ve kentliler arasında görevlerin, hedeflerin, uygulama
takvimlerinin ve izleme göstergelerinin tanımlandığı sürekli iş birliği mekanizmaları
oluşturulmalıdır.
Bilimsel bilgi karar ve uygulama
süreçlerine aktarılmalı; uygulamalardan elde edilen veriler yeniden araştırmaya
ve politika geliştirmeye kaynak oluşturmalıdır.
ANTALYA İÇİN ORTAK SORUMLULUK
Antalya açısından bu sorumluluk daha da
belirgindir.
Kentin bugünkü mekânsal yapısı; nüfus
artışı, turizm, ulaşım yatırımları, ekonomik dönüşüm ve farklı dönemlerde
alınan planlama kararlarının uzun yıllara yayılan etkileri sonucunda
oluşmuştur.
Antalya’nın planlama tarihi; tarım
alanlarının korunması, kıyıların kullanımı, kentsel gelişmenin yönlendirilmesi,
mevcut dokunun iyileştirilmesi ve yeni gelişme alanlarının belirlenmesi
arasındaki dengenin kentin geleceği açısından belirleyici olduğunu göstermektedir.
Bugün bu dengeye iklim krizinin ortaya çıkardığı yeni koşullar da eklenmiştir.
Antalya’nın geleceğini belirleyecek
planlama kararlarında; su kaynaklarının kapasitesi, tarım alanlarının
sürekliliği, ormanlar ve doğal alanlar, kıyı ekosistemleri, kültürel miras,
altyapı kapasitesi, iklim ve afet riskleri, mevcut yapı stokunun potansiyeli,
kamusal alanların niteliği ve toplumsal ihtiyaçlar birlikte
değerlendirilmelidir.
Kentsel büyüme kendi başına bir hedef
olarak ele alınmamalıdır. Nasıl, nerede, ne kadar ve hangi kaynak kapasitesi
içinde büyüdüğümüz esas planlama sorularından biridir. Antalya’nın su
kaynakları, tarım toprakları, ormanları, kıyıları, doğal ve kültürel peyzajları
sınırsız kaynaklar değildir.
Bu değerlerin korunması, Antalya’nın
uzun vadeli ekonomik, toplumsal ve ekolojik varlığının temel koşuludur.
Kentimizin geleceğine ilişkin kararların; ekolojik sınırlar, planlama
bütünlüğü, bilimsel bilgi, kamu yararı ve gelecek kuşakların yaşam hakkı temelinde
oluşturulması gerektiğini vurguluyoruz.
ANTALYA’DAN COP31’E ORTAK ÇAĞRI
COP31’in Antalya’da gerçekleştirilecek
olması, sempozyumda ortaya konulan bilimsel ve mesleki birikimin uluslararası
iklim gündemiyle doğrudan ilişki kurması açısından önemli bir fırsattır.
Sempozyumun temel sonucu; iklim
politikalarının kentler ve yapılı çevre üzerinde somut, ölçülebilir ve
bağlayıcı karşılıklar üretmesi gerektiğidir. Planlama kararlarının ekolojik
taşıma kapasitesine dayanması, iklim uyumunun yapı ve planlama mevzuatında zorunlu
hale gelmesi, mevcut yapı stokunun dönüştürülmesi, doğal ve kültürel mirasın
korunması, su ve enerji verimliliğinin güçlendirilmesi ve yerel yönetimlerin
uygulama kapasitesinin artırılması COP31 sürecine Antalya’dan taşınması gereken
temel başlıklardır.
COP31’in geçici bir görünürlük alanı
olarak kalmaması; burada geliştirilecek taahhütlerin ulusal mevzuata, bölgesel
planlama kararlarına, yerel yönetim politikalarına, finansman mekanizmalarına
ve mesleki uygulamalara yansıması gerekmektedir. Antalya’nın iklim
değişikliğine uyum konusunda örnek uygulamaların geliştirildiği, sonuçların
izlendiği ve kamuoyuyla paylaşıldığı bir kent olması hedeflenmelidir.
Bu nedenle 5. Uluslararası Ekolojik
Mimarlık ve Planlama Sempozyumu, COP31’e şu ortak fikri taşımaktadır: iklim
hedefleri yapılı çevreye ilişkin kararların merkezine yerleştirilmeli; bilimsel
bilgi, yerel deneyim, mesleki sorumluluk ve toplumsal katılım aynı uygulama
çerçevesinde buluşturulmalıdır.
Sempozyumda ve sempozyuma giden panel
serisinde ortaya çıkan ortak yaklaşım açıktır:
Ekolojik mimarlık, mimarlık ve
planlamanın temel mesleki sorumluluk alanlarından biridir.
Geleceğin mimarlığı; bulunduğu yeri
anlayan, doğayla birlikte çalışan, kaynakları dikkatle kullanan, mevcut olanın
değerini gözeten, kültürel ve ekolojik hafızayı koruyan, bilimsel bilgiyle
yerel deneyimi buluşturan ve iklim değişikliğine uyum sağlayabilen bir anlayış
üzerine kurulmalıdır.
Bu yaklaşımda mimarlık yapının
sınırlarında sona ermez. Sokak, mahalle, kent, kırsal alan, tarım toprağı,
orman, kıyı, su havzası ve ekosistem aynı yaşam çevresinin parçalarıdır.
İnsanların gündelik hayatı, kamusal alanların niteliği, biyolojik çeşitlilik ve
tüm canlıların yaşam hakkı bu bütünün ayrılmaz bileşenleridir.
2005 yılında Antalya’da başlayan
Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu yolculuğunun beşinci
buluşması; bilimsel bilgi ile yerel deneyimi, geçmişin birikimi ile çağdaş
teknolojileri, mimarlık ile doğayı ve kent ile toplulukları yeniden aynı
zeminde buluşturmuştur.
Bu sempozyumdan çıkan ortak çağrı şudur:
Önce bulunduğumuz yeri anlamalıyız.
Doğanın sınırlarını gözetmeli, geçmişin bilgisinden öğrenmeli, mevcut olanın
değerini korumalı ve geleceğin koşullarına bugünden hazırlanmalıyız.
Bilimsel bilgi, yerel deneyim ve
toplumsal katılımla daha dirençli, adil ve yaşanabilir yaşam çevrelerini
birlikte oluşturmalıyız.
İklim, miras ve
toplulukların geleceği ortak bir bütündür.
Eko-Bütünlük, bu
geleceği birlikte kurma sorumluluğudur.